Чалавечае жыццё часам прымае такія павароты, якія немагчыма растлумачыць звычайнай логікай. Менавіта таму гісторыі, дзе чалавек праходзіць праз цяжкія крызісы, злачынствы і сур’ёзную ўнутраную барацьбу, а пасля сустракае Бога, заўсёды выклікаюць найбольшае здзіўленне. Яны натхняюць па-іншаму паглядзець на чалавечую мараль і паказваюць, што для Божай міласэрнасці няма ніякіх межаў.
Біяграфія амерыканскага манаха-капуцына Джыма Таўнсэнда (Jim Townsend), які адышоў у вечнасць у 2011 годзе, з’яўляецца прыкладам менавіта такога складанага, парадаксальнага шляху. Чалавек, асуджаны за забойства, пачаў сваё знаёмства з рэлігіяй з прагматызму і спробы падмануць турэмную сістэму. Вынікам гэтай маніпуляцыі стала поўная трансфармацыя асобы і сорак гадоў манаскага служэння.
Анатомія разбурэння і хвароба гневу
Джым Таўнсэнд нарадзіўся ў 1927 годзе ў Брысталі, штат Пэнсільванія. Даследаванні яго ранняй біяграфіі паказваюць класічную карціну фарміравання дэвіянтных паводзін у падлеткавым узросце. Будучы выхадцам з дысфункцыянальнай сям’і, дзе нормай былі алкагалізм і хатні гвалт, хлопец з дзяцінства засвоіў агрэсіўную мадэль паводзінаў як адзіны спосаб камунікацыі і выжывання. Суровыя калоніі для непаўналетніх, куды ён трапляў за дробныя крадзяжы і бойкі, толькі замацавалі гэтыя ўнутраныя ўстаноўкі, выхаваўшы ў маладым чалавеку цынізм і глыбокую нянавісць да грамадства.
Адсутнасць станоўчых маральных арыенціраў і няздольнасць кантраляваць уласныя эмоцыі прывялі да трагедыі. У лістападзе 1947 года, усяго праз восем месяцаў пасля ўступлення ў шлюб, падчас чарговага сямейнага канфлікту дваццацігадовы Таўнсэнд застрэліў сваю цяжарную жонку. Гэта не было выпадковасцю — гэта быў выбух той унутранай цемры, якую ён назапашваў у сабе гадамі. Судовы працэс быў кароткім: забойства пры абцяжарваючых абставінах і прысуд да пажыццёвага зняволення. На гэтым этапе грамадства і правасуддзе канчаткова паставілі крыж на чалавеку.
Рэлігія як інструмент маніпуляцыі
Першыя гады ў турме Таўнсэнд заставаўся канфліктным і небяспечным зняволеным. Ён не адчуваў сапраўднага раскаяння, а асноўнай яго эмоцыяй быў жаль да самога сябе, а таксама агрэсія да адміністрацыі. Аднак з часам, зразумеўшы, што перспектыва памерці ў чатырох сценах цалкам рэальная, ён пачаў шукаць легальныя шляхi для змякчэння рэжыму і выхаду на волю.
Вывучаючы працу турэмнай камісіі па памілаванні, Таўнсэнд заўважыў, што станоўчыя водгукі капеланаў маюць сур’ёзны ўплыў на рашэнне аб скарачэнні тэрміну. Адміністрацыя заўсёды прыхільна ставілася да зняволеных, якія дэманстравалі прыкметы маральнага выпраўлення. Так нарадзіўся халодны і разліковы план: трэба прыкінуцца веруючым і сімуляваць рэлігійнае навяртанне. Для рэалізацыі гэтай задумы зняволены пачаў рэгулярна наведваць набажэнствы, якія праводзіліся ў каталіцкай капліцы, і прапанаваў сваю дапамогу ў арганізацыі імшаў мясцоваму святару.
Спачатку гэта была выключна акцёрская гульня. Таўнсэнд станавіўся на калені, прымаў пабожны выгляд і чытаў Біблію з адзінай мэтай — навучыцца карыстацца хрысціянскай тэрміналогіяй і казаць капелану тое, што той хацеў пачуць. Зняволены быў упэўнены, што цалкам кантралюе сітуацыю і зможа абхітрыць і святара, і турэмную камісію, і нават самога Бога. Ён разлічваў выкарыстаць рэлігію як інструмент маніпуляцыі сістэмай, не плануючы мяняць свае ўнутраныя перакананні.
Калі Слова Божае прабівае закамянеласць сэрца
Менавіта на гэтым этапе адбыўся пералом, які цяжка растлумачыць у межах звычайнай псіхалогіі маніпуляцый. Спрабуючы запомніць фрагменты Святога Пісання і працаў хрысціянскіх аўтараў (у прыватнасці, Аўгусціна і Францішка Асізскага) для цытавання перад камісіяй, Таўнсэнд пачаў міжволі аналізаваць іх змест. Інтэлектуальнае знаёмства з ідэямі прабачэння і маральнай адказнасці паступова разбурыла яго псіхалагічную абарону.
Працэс сапраўднага ўсведамлення віны быў напоўнены ўнутраным жахам. Паводле пазнейшых успамінаў самога манаха, у нейкі момант ён упершыню за дваццаць гадоў пасля злачынства ўсвядоміў рэальнасць нанесенай шкоды — забойства жонкі і ненароджанага дзіцяці перасталі быць для яго проста пунктамі з судовай справы. На змену цынізму прыйшоў глыбокі ўнутраны крызіс і моцнае раскаянне.
«Я спрабаваў перахітрыць Бога, — адзначаў пазней брат Джым. — Думаў, што з’яўляюся добрым акцёрам, але Бог выкарыстаў маю хлусню, каб адкрыць мне вочы на праўду аб маім уласным стане». Таўнсэнд перастаў патрабаваць адвакатаў і пісаць прашэнні аб памілаванні, засяродзіўшыся на ўнутранай малітве і дапамозе іншым зняволеным. Ягоныя паводзіны змяніліся кардынальна, што стала відавочным для турэмнай адміністрацыі.
Манаскія выпрабаванні і складанне шлюбаў
У 1968 годзе, пасля дваццаці гадоў рэальнага зняволення, улічваючы поўную сацыяльную рэабілітацыю і змену профілю асобы, улады прынялі рашэнне аб датэрміновым вызваленні Таўнсэнда. Мужчына выйшаў на волю ў веку 40 гадоў з магчымасцю пачаць жыццё спачатку пад новым імем. Аднак ён абраў іншы шлях, вырашыўшы цалкам прысвяціць сябе манаскаму жыццю.
Спроба ўступіць у Ордэн меншых братаў капуцынаў сутыкнулася з лагічным недаверам з боку манаскага кіраўніцтва. Капуцыны асцерагаліся, што такое рашэнне можа быць альбо праявай псіхалагічнай траўмы пасля доўгага зняволення, альбо працягам сур’ёзнай і тонкай маніпуляцыі. Таўнсэнд быў накіраваны на працяглы перыяд выпрабаванняў, падчас якога жыў пры кляштарах і выконваў самыя простыя, брудныя гаспадарчыя працы.
Ягоная паслядоўнасць, эмацыйная стабільнасць, адсутнасць прэтэнзій і глыбокая малітва паступова пераканалі супольнасць у шчырасці намераў. У 1973 годзе Джым прынёс першыя часовыя шлюбы, а ў 1976 годзе — вечныя, афіцыйна стаўшы братам Джымам Таўнсэндам. Ён свядома адмовіўся ад перспектывы стаць святаром, выбраўшы шлях простага манаха, каб служыць у пакоры і цішыні.
Сацыяльная рэабілітацыя і турэмнае капелланства
Найбольш значнай і працяглай часткай манаскага жыцця брата Джыма стала ягонае вяртанне ў турэмную сістэму. Атрымаўшы доўгачаканую свабоду, ён адчуў натхненне вярнуцца туды, адкуль пачаўся ягоны шлях, але ўжо не пад канвоем, а ў якасці капелана і місіянера. На працягу амаль чатырох дзесяцігоддзяў ён наведваў турмы рознага ўзроўню бяспекі па ўсіх Злучаных Штатах, уваходзячы ў камеры да самых жорсткіх злачынцаў.
Эфектыўнасць брата Джыма ў працы з асуджанымі за цяжкія злачынствы тлумачылася поўнай адсутнасцю дыстанцыі і маралізатарства. Фраза «Я быў на вашым месцы, я зрабіў тое ж самае і адседзеў 20 гадоў» здымала бар’еры ў камунікацыі, якія часта ўзнікаюць паміж зняволенымі і звычайнымі духоўнымі асобамі. Таўнсэнд прапаноўваў асуджаным прагматычную мадэль выпраўлення, заснаваную на ўласным вопыце трансфармацыі. Ён даваў ім тое, чаго яны былі пазбаўленыя грамадствам, — дазвол быць грэшнікамі, якіх усё роўна любіць і чакае Бог. Яго мінулае стала мостам, праз які Божая міласэрнасць пранікала ў самыя цёмныя куткі турэмных камер.
Гісторыя капуцына аказала ўплыў не толькі на крымінальнае асяроддзе, але і на людзей далёкіх ад яго. Біяграфія Таўнсэнда, апісаная ў кнізе «The Prisoner: An Invitation to Hope» («Вязень: Запрашэнне да надзеі»), выдадзенай у 2005 годзе, у свой час стала важным фактарам выхаду з глыбокага духоўнага крызісу для вядомага галівудскага акцёра Шаі ЛаБафа (Shia LaBeouf). Ён пазнаёміўся з гэтай кнігай, калі камунікаваў з манахамі-капуцынамі пры падрыхтоўцы да ролі святога айца Піа. ЛаБаф пазней адзначаў, што менавіта досвед брата Джыма даў яму «дазвол як грэшніку» паверыць, што для чалавека з цалкам разбуранай рэпутацыяй і жыццём таксама існуе надзея, і Бог ад яго не адвярнуўся.
* * *
Брат Джым памёр 12 чэрвеня 2011 года ва ўзросце 84 гадоў, да апошніх дзён застаючыся чалавекам глыбокай малітвы і ўнутранай радасці. Яго жыццёвы шлях з’яўляецца няпростым для аналізу. Ён ніколі не спрабаваў апраўдаць сваё мінулае злачынства, да канца дзён насіў у сабе боль ад учыненага.
Гісторыя яго жыцця паказвае, што навяртанне можа пачацца з адмоўных матываў — з хлусні і спробы выкарыстаць інстытут Царквы ва ўласных мэтах. Аднак канчатковы вынік залежыць ад здольнасці чалавека сутыкнуцца з праўдай пра самога сябе і прыняць адказнасць за свае ўчынкі, ператварыўшы асабістую трагедыю ў інструмент дапамогі іншым.
Крыніцы:
https://capuchin.com/deceasedhome/2011/obit-townsend
https://catholicleader.com.au/features/hot-topics/gods-mercy-always-open/
https://www.youtube.com/watch?v=hjxKG4mR3U4&t=130s