Сярод хрысціян і людзей, якія проста цікавяцца гісторыяй, тэма апакрыфічных евангелляў заўсёды выклікала мноства пытанняў і нават інтрыг. Калі чалавек упершыню чуе пра існаванне «Евангелля ад Тамаша», «Евангелля ад Марыі Магдалены» ці «Евангелля ад Юды», у яго галаве міжволі нараджаюцца сумневы: што гэта за тэксты? Ці праўда, што ўлады ранняга Касцёла нешта наўмысна хавалі ад веруючых?
Спадчына хрысціянскай літаратуры насамрэч куды большая, чым мы прывыклі сабе ўяўляць. Акрамя добра вядомых чатырох кананічных тэкстаў — ад Мацвея, Марка, Лукі і Яна — у першыя стагоддзі нашай эры існавалі дзясяткі іншых твораў. Каталіцкі Касцёл ставіцца да гэтых дакументаў спакойна, навукова і з глыбокім разуменнем іх месца ў гісторыі.
Каб зразумець прыроду гэтых пісанняў, трэба спачатку развітацца з папулярнымі міфамі з літаратуры і кінематографа. Апакрыфічныя евангеллі не з’яўляюцца забароненымі або схаванымі ў сакрэтных падзямеллях рукапісамі, якія здольныя перавярнуць гісторыю хрысціянства з ног на галаву. Выдатны навуковец, патролаг і перакладчык старажытных тэкстаў ксёндз Марэк Старавейскі, які прысвяціў вывучэнню гэтай спадчыны дзясяткі гадоў жыцця, тлумачыць: апокрыфы — гэта каштоўныя гістарычныя і літаратурныя помнікі. Яны дапамагаюць зазірнуць у духоўнае жыццё першых стагоддзяў, калі хрысціянская супольнасць фармавала сваю багаслоўскую мову і абараняла сваю ідэнтычнасць у тагачасным свеце ідэй.
Што азначае слова «апокрыф»?
Слова мае грэчаскае паходжанне і літаральна перакладаецца як «схаваны» альбо «тайны». У кантэксце біблійнай літаратуры і тэалогіі гэты тэрмін набыў больш дакладнае значэнне: ім называюць творы рэлігійнага зместу, якія па сваёй тэматыцы ці стылістыцы нагадваюць кнігі Святога Пісання, але пры гэтым не ўвайшлі ў афіцыйны біблейскі канон.
У сучаснай каталіцкай тэалогіі пад апокрыфамі Новага Запавету разумеюць апавяданні пра біблейскія падзеі, якія па сваёй тэматыцы ці стылістыцы нагадваюць кнігі Святога Пісання, часта прыпісваюць сабе аўтарства апосталаў ці нават самога Езуса, але пры гэтым не прызнаюцца Касцёлам як натхнёныя Богам. Каталіцкія багасловы і гісторыкі выразна падзяляюць паняцці гістарычнай каштоўнасці і рэлігійнага аўтарытэту. Тэкст можа быць вельмі старажытным і цікавым для навукоўцаў, але гэта не робіць яго Словам Божым.
Гісторыя хрысціянства паказвае, што апакрыфічная літаратура пачала масава з’яўляцца ў II–III стагоддзях нашай эры. Менавіта ў гэты перыяд, калі жывых сведкаў зямнога жыцця Хрыста ўжо не засталося, сярод розных супольнасцей узнікла вялікая прагнасць да падрабязнасцей. Людзям хацелася ведаць больш пра дзяцінства Езуса, пра Яго штодзённае жыццё, а таксама пра лёсы Яго блізкіх і апосталаў. А паколькі попыт нараджае прапанову, з’явіліся аўтары, якія пачалі запаўняць гэтыя белыя плямы з дапамогай уласнай фантазіі, мясцовых паданняў альбо іншых рэлігійных канцэпцый.
Чаму адны кнігі сталі канонам, а іншыя апокрыфамі?
Часта ўзнікае пытанне: як адбываўся адбор і чаму менавіта Евангеллі ад Мацвея, Марка, Лукі і Яна сталі асновай Новага Запавету? Фармаванне канону не было імгненным адміністрацыйным загадам нейкага папы ці імператара. Гэта быў вельмі доўгі, натуральны працэс распазнавання пад уздзеяннем Духа Святога, які доўжыўся некалькі стагоддзяў і завяршыўся толькі ў IV стагоддзі.
Ранні Касцёл кіраваўся трыма галоўнымі крытэрыямі пры вызначэнні таго, ці з’яўляецца тэкст сапраўдным і натхнёным. Першы крытэр — гэта апостальскае паходжанне. Тэкст павінен быў быць напісаны самім апосталам альбо яго непасрэдным вучнем (як у выпадку з Маркам, які быў спадарожнікам апостала Пятра, і Лукой, які працаваў з апосталам Паўлам). Большасць апакрыфічных евангелляў з’явіліся значна пазней і каб надаць ім вагі, выкарыстоўваліся імёны вядомых святых.
Другі крытэр — прававернасць вучэння, або адпаведнасць правілу веры. Тэкст не мог супярэчыць таму, што Хрыстос абвяшчаў адкрыта, і таму, што перадавала хрысціянская супольнасць. Калі Евангелле малявала Езуса як капрызнага чараўніка або прапагандавала ідэю, што матэрыяльны свет з’яўляецца абсалютным злом, Касцёл адразу бачыў у гэтым чужую навуку.
Трэці крытэр — шырокі літургічны ўжытак. Кананічныя Евангеллі чыталіся падчас Эўхарыстыі ва ўсіх хрысціянскіх супольнасцях ад Рыма да Антыёхіі. Яны былі прызнаныя цэласным голасам Касцёла. Апокрыфы ж часцей за ўсё былі папулярныя ў вузкіх, лакальных супольнасцях ці нават замкнёных сектах.
Якімі бываюць апакрыфічныя тэксты?
Усе апакрыфічныя евангеллі можна ўмоўна падзяліць на дзве вялікія групы, якія вельмі моцна адрозніваюцца паміж сабой як паводле зместу, так і паводле мэты напісання.
Першая група — гэта так званыя народныя або пабожныя апокрыфы, часта звязаныя з тэмай дзяцінства Езуса. Іх аўтары не збіраліся нічога наўмысна скажаць, яны хутчэй дзейнічалі як сучасныя стваральнікі мастацкіх гістарычных раманаў. Сярод іх найбольш вядомае «Протаевангелле Якуба». Гэты тэкст вельмі цёпла ўспрымаўся вернікамі, бо менавіта адтуль мы даведваемся імёны бацькоў Найсвяцейшай Панны Марыі — Яўхіма і Ганны, а таксама падрабязнасці пра Яе нараджэнне і дзяцінства. Такія тэксты часта пісаліся для таго, каб абараніць хрысціянскія праўды перад знешнімі нападкамі.
Аднак у гэтай жа групе сустракаюцца і даволі дзіўныя творы, такія як «Евангелле дзяцінства паводле Тамаша» (не блытаць з гнастычным Евангеллем ад Тамаша). Там маленькі Езус малюецца як дзіця з неўтаймаванай чароўнай сілай: Ён лепіць з гліны птушак і ажыўляе іх, але можа і пакараць смерцю або слепатой іншага хлопчыка, які Яго штурхнуў. Кананічныя Евангеллі нічога падобнага не апісваюць; яны паказваюць, што першы цуд Езус учыніў у Кане Галілейскай ужо ў дарослым узросце, а Яго сіла заўсёды была праявай міласэрнасці, а не помсты.
Другая група — гнастычныя апакрыфічныя евангеллі. Гэта значна больш сур’ёзныя і тэалагічна небяспечныя тэксты, якія ствараліся ў асяроддзі гнастыцызму — рэлігійна-філасофскага кірунку, які спрабаваў злучыць хрысціянства з паганскімі філасофіямі і містыкай. Самым яркім прыкладам з’яўляецца гнастычнае «Евангелле ад Тамаша», знойдзенае археолагамі ў Наг-Хамадзі (Егіпет) у 1945 годзе. Гэты твор не мае сюжэту, а складаецца з 114 выказванняў, якія прыпісваюцца Езусу. Галоўная ідэя гэтага і падобных тэкстаў — збаўленне чалавека адбываецца не праз крыжовую ахвяру Хрыста, а праз нейкае сакрэтнае, элітарнае веданне (гносіс), даступнае толькі абраным. Езус тут выступае не як Збаўца свету, а як настаўнік таемнай мудрасці. Менавіта таму Касцёл катэгарычна адхіляў такія пісанні, бачачы ў іх скажэнне самой сутнасці Добрай Весткі.
Што мы пазычылі з апокрыфаў?
Калі апокрыфы не з’яўляюцца Святым Пісаннем, ці значыць гэта, што яны цалкам забароненыя? Абсалютна не. Каталіцкі Касцёл ставіцца да добрых народных апокрыфаў як да помнікаў літаратуры, да таго ж прыкладае значныя намаганні для іх навуковага вывучэння, перакладу і публікацыі. Некаторыя элементы народных апокрыфаў настолькі глыбока ўкараніліся ў хрысціянскую культуру, літургічную практыку і мастацтва, што мы нават не задумваемся пра іх паходжанне.
Ксёндз Марэк падкрэслівае, што без апокрыфаў немагчыма зразумець гісторыю хрысціянскага мастацтва. Калі зайсці ў любы старажытны каталіцкі храм, то можна ўбачыць абразы ці фрэскі, сюжэты якіх узятыя менавіта з апакрыфічных паданняў. Напрыклад, традыцыйнае адлюстраванне Нараджэння Хрыста з валом і аслом каля ясляў, апісанне трох мудрацоў з Усходу і іх імёны — Каспер, Мельхіёр і Бальтазар — усё гэта дары апакрыфічнай літаратуры.
Калі паглядзець на тое, што лічыцца «звычайнымі біблейскімі фактамі», то можна здзівіцца, колькі ўсяго прыйшло да нас менавіта з апокрыфаў. Насамрэч гэтая спадчына хавае ў сабе куды больш прыкладаў, чым было прыведзена раней. Звернемся да самых вядомых з іх:
- Стацыі Крыжовага шляху: Знакамітыя чацвёртая стацыя (сустрэча Езуса з Яго Маці) і шостая стацыя (Вераніка, якая выцірае твар Езуса хустай) не апісаны ў Бібліі. Сюжэт пра Вераніку паходзіць з апакрыфічных «Дзеяў Пілата».
- Імёны разбойнікаў: Сярод чатырох евангелістаў разбойнікі, укрыжаваныя разам з Хрыстом, застаюцца ананімнымі. Апокрыфы выправілі гэта і далі ім імёны — Дысмас (добры разбойнік) і Гестас (благі разбойнік).
- Дзіда Лонгіна: Імя воіна, які працяў бок Езуса дзідай, каб пераканацца ў Яго смерці, а таксама яго далейшы лёс (навяртанне і хрысціянскае пакутніцтва) падрабязна апісаны менавіта ў апакрыфічнай літаратуры.
- Сыходжанне ў пекла: Тэзіс аб тым, што Хрыстос пасля смерці сышоў у адхлань, каб вызваліць душы праведнікаў, у Новым Запавеце сустракаецца толькі ў выглядзе намёкаў. А вось маляўнічае апісанне гэтай падзеі, дзе Езус разбурае вароты пекла і выводзіць Адама і Еву, змяшчаецца ў «Евангеллі ад Нікадэма» і стала асновай для ўсёй велічнай іканаграфіі Уваскрасення.
- Маці Божая Зельная: Вера ва Унебаўзяцце Марыі з целам і душой на неба і прыгожае паданне пра тое, што апосталы знайшлі ў Яе пустой магіле духмяныя кветкі і зёлкі, прывяло да ўзнікнення папулярнай каталіцкай традыцыі. Менавіта таму свята Унебаўзяцця (15 жніўня) у народзе называюць святам Маці Божай Зельнай.
- Лёс Дванаццаці апосталаў: Далейшыя місіянерскія падарожжы вучняў пасля Пяцідзесятніцы амаль цалкам узятыя з апакрыфічных «Дзеяў». Гэта датычыцца і знакамітай сустрэчы святога Пятра з уваскрослым Езусам у Рыме, і яго распяцця ўніз галавой. Апостал лічыў сябе нягодным паміраць дакладна такім жа чынам і ў такой жа паставе, як памёр Хрыстос.
- Літургічныя малітвы: Нават знакамітая каталіцкая малітва за памерлых: «Вечны адпачынак дай ім, Пане, а святло вечнае няхай ім свеціць» мае літаратурны пачатак у апакрыфічнай чацвёртай кнізе Эздры.
Як сучаснаму верніку ставіцца да апакрыфічных евангелляў?
Сучаснаму чалавеку чытаць старажытныя апокрыфы можа быць даволі карысна. Дзякуючы адкрытасці Касцёла, вывучэнне апокрыфаў стала прызнанай і паважанай навуковай дысцыплінай. Знаёміцца з гэтай літаратурай варта для пашырэння кругагляду.
Аднак ксёндз Марэк папярэджвае аб важным духоўным правіле: гэта літаратура больш падыходзіць інтэлектуальна сталым людзям. Небяспека крыецца ў тым, што займальныя апакрыфічныя тэксты могуць зацямніць сабой галоўнае — сур’ёзны змест сапраўднага Евангелля. Мы павінны дакладна бачыць мяжу паміж гістарычнай праўдай і паэтычнай фантазіяй. Канічнае Евангелле — абсалютна праўдзівы гістарычны дакумент, пацверджаны сведкамі, праз які да нас прамаўляе Сам Жывы Бог. Апокрыф — прыгожы помнік старажытнай літаратуры, створаны чалавекам.
Крыніцы:
https://www.youtube.com/watch?v=9m_fU-Kd4J0&t=69s
https://stacja7.pl/wiara/apokryfy-czym-roznia-sie-od-pisma-swietego/
https://www.ksmarek.pl/ewangelie-apokryficzne-historia-tekstow-niekanonicznych