Ці заўсёды духоўнае развіццё азначае няспынны прагрэс? Часта шлях да сапраўднай сталасці пралягае праз крызісы, сумневы і паўзы, якія, нягледзячы на сваю нязручнасць, ствараюць неабходную прастору для ўнутранага пераасэнсавання. Разам з дамініканцам Томашам Гаем, OP — святаром і псіхолагам — паспрабуем паглядзець на падводныя камяні духоўнага росту праз прызму мудрасці і рэалізму.
* * *
Адмовіцца ад „кароткіх шляхоў“ у працы над сабой — значыць перастаць дзяліць сябе на часткі. Псіхолагі часта маюць спакусу бачыць у асобе толькі эмацыйны складнік, у той час як духавенства можа засяроджвацца выключна на духоўным. Але чалавек не набор асобных элементаў, гэта адзінае цэлае, дзе цела і дух неаддзельныя адно ад аднаго. Паважаць сябе — значыць прымаць усё: і тое, як мы сябе адчуваем фізічна, і нашы эмоцыі, і нашую веру. Хрысціянства праз ідэю Увасаблення заклікае менавіта да такога падыходу: Хрыстос прыняў чалавечае цела, тым самым не ігнаруючы яго, а надаючы яму годнасць.
У рэальным жыцці ўсё пераплецена. Напрыклад, стома ці стрэс наўпрост уплываюць на тое, як мы молімся. Сапраўднае благаслаўленне — умець бачыць гэтыя сувязі, не губляючы цэласнасці.
У духоўнай працы мы часта хочам атрымаць усё і адразу. Але вельмі важна навучыцца паважаць свой уласны тэмп. Духоўнае развіццё нельга вымераць лічбамі, напрыклад, колькасцю прачытаных малітваў. Гэта значна глыбейшы працэс, які патрабуе часу і цярплівасці.
Але як зразумець, што ты сапраўды рухаешся наперад? Першае, што прыходзіць на розум, — гэта блізкасць да Бога. Аднак як адчуць яе аб’ектыўна? Магчыма, сапраўдны рост — гэта калі мы становімся больш адкрытымі на Бога і іншых людзей. Калі мы перастаём глядзець на ўсё толькі праз прызму сваіх інтарэсаў і свайго „я“. Гэта навука, якая доўжыцца ўсё жыццё, і тут няма простых і хуткіх рашэнняў.
Часта хочацца верыць, што развіццё — гэта прамая лінія: чым больш стараешся, тым хутчэй становішся лепшым. Але насамрэч наш унутраны рост больш падобны да спіралі. Гэта не проста рух наперад, а складаны шлях з поспехамі, прыпынкамі і нават момантамі, калі здаецца, што ты адкаціўся назад. Часам рукі апускаюцца, і надыходзіць крызіс. Але менавіта праз такія складаныя моманты і адбываецца далейшы рух. Такая “спіральнасць” — з яе паўзамі і крызісамі — запавольвае тэмп, што не заўсёды прыемна прымаць, але менавіта так выглядае сапраўдны працэс станаўлення.
Гэта мадэль працуе ва ўсім: і ў духоўным жыцці, і ў адносінах з людзьмі, і ў псіхалогіі.
Такую схему добра відаць на прыкладзе малітвы. Неафіты часта перажываюць перыяд захаплення: здаецца, што яны “схапілі Бога за ногі”, кожная хвіліна малітвы ці адарацыі прыносіць эмацыйны ўздым. Але потым непазбежна надыходзіць стан, калі ўсё становіцца аднолькавым, з’яўляецца нуда і адчуванне, што малітва губляе якасць. Чалавеку здаецца, што ён моліцца ўсё менш і горш, і гэта выклікае трывогу, хоць насамрэч гэта проста чарговая фаза натуральнага працэсу.
Такім чынам, варта прыняць гэтую чатырохступеньчатую схему: пасля росту заўсёды надыдзе зацішша, за ім — адкат назад, які праз крызіс адкрывае шлях да сапраўднага, больш глыбокага прагрэсу.
Крызіс — гэта не канец, а момант, калі новае сустракаецца са старым. Гэта падобна да рамонту ў доме: каб дабудаваць паверх, трэба спачатку разабраць дах. Каб з’явілася нешта новае, старое павінна змяніцца. Мы часта прагнем навізны, але схільныя чапляцца за старое, і менавіта праз крызіс адбываецца неабходнае расстанне з мінулым.
Гэтая цыклічнасць у выніку вядзе да росту, але ён не заўсёды адназначны. Хоць агульны вектар накіраваны ўверх, глыбіня адкатаў і маштаб поспехаў могуць адрознівацца. Унутранае развіццё не гарантуе пастаяннага выніку — яно залежыць ад мноства абставін.
Ці кожны крызіс заканчваецца перамогай? Трэба прызнаць: не заўсёды. Бываюць настолькі цяжкія ўдары, што чалавек губляе сілы і проста адмаўляецца ісці далей. Часам унутраны надлом не вядзе на новы ўзровень, а становіцца кропкай, на якой рух спыняецца.
Мэта развіцця — гэта заўсёды рух да нечага большага: больш адкрытасці на Бога, больш увагі да іншых. Духоўнае жыццё — працэс, які не мае канчатковай кропкі, бо сама прырода такіх адносін і ўнутраных якасцей прадугледжвае пастаяннае паглыбленне.
У духоўным развіцці наўрад ці існуе паняцце “100% выніку”. Само слова “мэта” тут гучыць занадта тэхнічна. Гэта хутчэй прыгода ці шлях, які можа паглыбляцца бясконца.
Сэнс не ў тым, каб хутка апынуцца ў канчатковым пункце, а ў тым, каб атрымліваць асалоду ад падарожжа, не зводзячы пры гэтым вачэй з гарызонту.
Гэта падобна да паломніцтва ў святое месца: у пілігрыма ёсць выразна акрэсленая мэта, але само падарожжа — гэта неверагодны досвед. Калі б чалавек па нейкай прычыне не дайшоў апошнія пяць кіламетраў, ці можна было б лічыць такі шлях няўдачай? Напэўна, не, бо сапраўдныя змены адбываюцца не ў момант дасягнення святыні, а падчас кожнага зробленага кроку.
Жаданне атрымаць вынік тут і цяпер, абыходзячы доўгія працэсы, — гэта і ёсць спроба скараціць шлях. Але такая стратэгія заўсёды вядзе да спрашчэння рэальнасці. Сапраўднае развіццё немагчыма без уліку ўсёй складанасці чалавечай прыроды.
Спрабаваць ісці шляхам “анёла”, адмаўляючы цела і эмоцыі, — значыць абясцэньваць сваю чалавечнасць. Любое скарачэнне — гэта спроба зрабіць складанае простым, але жыццё значна больш шматграннае.
Незалежна ад адукацыі ці жыццёвага вопыту, кожны чалавек мае сваю “сляпую пляму” ў самаўспрыняцці. Гэта як пры кіраванні аўтамабілем: ёсць момант, калі ты не бачыш у люстэрка машыну, якая цябе абганяе. Такая абмежаванасць не дазваляе нам бачыць сябе аб’ектыўна.
Менавіта таму нам патрэбныя іншыя людзі. Яны становяцца для нас “люстэркамі”, якія паказваюць тое, чаго мы самі не заўважаем. Гэта могуць быць блізкія ў сям’і, калегі на працы ці сябры ў супольнасці — яны адлюстроўваюць нашы ўчынкі і стан, часам нават не кажучы пра гэта наўпрост. Аднак важна не проста мець такія “люстэркі”, але і быць гатовым прымаць тое, што яны паказваюць. Калі чалавек глядзіць раніцай у люстэрка і бачыць, што ў яго карыя вочы, ён не крыўдзіцца на адлюстраванне, нават калі хацеў бы мець блакітныя. Ён проста прымае гэта як факт. Сапраўдная мудрасць заключаецца ў тым, каб з такой жа спакойнай цікавасцю прымаць праўду пра самога сябе, якую даносяць нам іншыя.
Вядома, узнікае пытанне: наколькі можна давяраць такому “адлюстраванню”? Калі люстэрка ў ваннай не хлусіць, то меркаванне іншага чалавека можа быць суб’ектыўным ці нават скажоным. Але тут працуе крытэрый агульнасці: калі адзін чалавек кажа вам нешта — гэта можа быць яго асабістым успрыманнем, але калі пра тое самае кажуць пяць ці дзесяць розных людзей, варта задумацца. Гэта мінімізуе выпадковасць і набліжае нас да аб’ектыўнай карціны, якую мы раней ігнаравалі.
Акрамя таго, часам патрэбны больш прафесійны знешні погляд. У духоўным жыцці такім “люстэркам” становіцца святар ці духоўны кіраўнік, які дапамагае ўбачыць сябе збоку. У псіхалагічным плане — гэта псіхатэрапеўт. Прафесіянал здольны асцярожна, але аб’ектыўна паказаць, што адбываецца ўнутры нас. Адзін выпадковы позірк мінака не павінен станавіцца падставай для глыбокіх высноў, але сістэмныя заўвагі ад людзей, якім мы давяраем, або ад спецыялістаў — гэта каштоўны інструмент для ўнутранай працы.
Выбар паміж духоўным і псіхалагічным “люстэркам” — пытанне тонкае, і простага адказу тут няма. Часта чалавек схільны апісваць свае цяжкасці выключна духоўнай мовай. Напрыклад, калі хтосьці пастаянна зрываецца на блізкіх, ён можа лічыць гэта грахом гневу і бачыць выйсце толькі ў малітве ці сакрамэнтах.
Крытэрый тут просты: калі чалавек шчыра выкарыстоўвае духоўныя сродкі — больш моліцца, спавядаецца, працуе над воляй, — але праблема не знікае і ён застаецца “заблакаваным”, значыць, выбраны няправільныя інструменты. Гэта сігнал, што корань праблемы ляжыць не толькі (або не столькі) у духоўнай сферы, і варта пашырыць поле зроку, звярнуўшыся да псіхалогіі.
Гэта працуе і ў адваротны бок. Псіхатэрапія выдатна разбіраецца з эмоцыямі, але яна не дасць адказаў на самыя глыбокія пытанні — пра адносіны з Богам, сэнс жыцця ці страх смерці. Вопытны тэрапеўт прызнае: тут яго кампетэнцыя заканчваецца. Такія адказы трэба шукаць у духоўным свеце. Важна разумець межы кожнага спосабу і не баяцца мяняць “люстэрка”, калі старое перастала дапамагаць.
Але галоўнае, што патрабуецца ў любым працэсе працы над сабой, — гэта цярпенне. Як казаў Папа Францішак, мы жывем у эпоху імгненнасці. Мы прывыклі да кавы з пакецікаў, якая гатуецца за секунду, але сапраўдная кава павінна варыцца на павольным агні, а не проста залівацца кіпенем. У паскарэння заўсёды ёсць свая цана — страта глыбіні.
Варта мець павагу да таго, што рэчы развіваюцца па сваёй логіцы, якую мы не ў сілах змяніць. Трэба дазволіць жыццю ісці сваім тэмпам. Гэта і ёсць пакора: разумець, што не можам загадаць эмоцыям не ўзнікаць ці веры стаць ідэальнай за адзін дзень. Мы можам толькі выбіраць, што рабіць з тым, што маем.
Цярпенне мае некалькі вымярэнняў. Па-першае, гэта цярпенне да самога сябе і да ўласнага тэмпу. Па-другое, цярпенне да іншых. Гэта супярэчыць звыкламу жаданню як мага хутчэй выкараніць усе недахопы, якое часта вядзе толькі да канфліктаў. І, нарэшце, варта памятаць, што сам Бог цярплівы да нас. Ён не цягне нас за валасы і не падштурхоўвае сілай, а чакае.
Паводле святога Тамаша, цярпенне — гэта форма мужнасці. Гэта стойкасць і сіла духу трываць тое, што ёсць у дадзены момант.
Крыніца:
https://www.youtube.com/watch?v=GiUZqs1GxdI