З першай часткай артыкула можна азнаёміцца тут:
https://viartannie.org/article/hrost-i-novae-naradzhenne-chastka-1/838
* * *
Лізавета Жудро: Айцец Пётр, айцец Антоній, калі паспрабаваць максімальна сціснуць усё сказанае: як бы вы ў адным-двух сказах суаднеслі паняцці новага нараджэння і Асобы Хрыста? Ці можна сказаць, што нанова нарадзіцца і літаральна “памерці і ўваскрэснуць з Хрыстом” — гэта пра адно і тое ж, ці тут ёсць сэнсавыя нюансы?
Пётр Мяшчэрынаў: Я толькі сёння раніцай скончыў працу над восьмай пропаведдзю Шпенера. Ён піша, што ў хрышчэнні закладзена ўся сіла Хрыста і Яго Уваскрэсення. Сваімі словамі я магу сказаць так: новае нараджэнне — гэта не проста абстрактны працэс, гэта з’яўленне ўва мне новага чалавека ў Хрысце.
Гэтае нараджэнне сапраўды абнаўляе ўсё. За год да свайго хросту я і ў самым добрым, і ў самым страшным сне не мог уявіць, што стану царкоўнаслужыцелем — тады я трымаўся ад кліру на велізарнай дыстанцыі. Але Хрыстос абнавіў маё жыццё радыкальна.
Іншая справа, што словы Хрыста пра “малы статак” сёння ўвасабляюцца ў жыццё настолькі літаральна, што ад гэтага становіцца горка. У гэтым сэнсе ў мяне нават ёсць “перавага” перад айцом Антоніем: я жыву ў манастыры, у нас няма хрысцільні, і мне не даводзіцца здзяйсняць Таінства ў масавым рэжыме.
Але часам акалічнасці — напрыклад, просьбы дабрадзеяў падвор’я, якім немагчыма адмовіць, — змушаюць мяне ўдзельнічаць у гэтым. Нядаўна быў такі хрост — і гэта быў проста кашмар, агідная прафанацыя. Людзі прама артыкулююць свае матывы: “Ну, нарэшце хрысцілі, зараз дзеці хварэць не будуць”.
Я нават не ўяўляю, як парафіяльным святарам, якія шчыра вераць у Хрыста і з’яўляюцца людзьмі царкоўнымі, дзень за днём удзельнічаць у гэтым бязладдзі, дзе Хрысту проста не застаецца месца.
Антоній Лакіраў: Гэта пакутліва і ўсімі сіламі хочацца ўхіліцца ад гэтага.
Для мяне новае нараджэнне — гэта сінонім сустрэчы з Хрыстом. Хоць я, пры ўсёй павазе да традыцыі, не вельмі люблю само слова “сустрэча” з-за яго нявызначанасці. Уладыка Антоній апісваў, як чытаў Евангелле паводле Марка і фізічна адчуў прысутнасць Хрыста. Гэта цудоўна, але шмат каму такое яркае адчуванне проста не дадзена.
Таму я аддаю перавагу казаць пра асабістае знаёмства. Гэта момант, калі ты разумееш: вось Гэты Чалавек, Ісус з Назарэта, пра Якога ты чытаеш, — рэальны. І ты прымаеш рашэнне: “Лепш Ты будзеш маім Царом, чым «вось гэта вось усё»”. Як сказаў апостал Павел: “Нашае ж грамадзянства — на нябёсах”. Гэта гатоўнасць вымавіць услед за Тамашам: “Пан мой і Бог мой!”
Магчыма, новае нараджэнне адбываецца тады, калі чалавек упершыню сур’ёзна гаворыць Богу: “Няхай будзе воля Твая”, — нават калі яна ў корані адрозніваецца ад яго ўласнай. У мяне быў такі досвед у часы юнацтва. Мне нешта было вельмі патрэбна, я доўга і ўпарта аб гэтым прасіў. Але ў нейкі момант адчуў: здаецца, Гасподзь не ўхваляе гэтую задуму. Тады я сказаў: “Ну добра, не — дык не”. І літаральна на наступны дзень усё ўладкавалася.
Для мяне гэта стала вялікім урокам. Прыняць Яго волю, нават калі ты вельмі хочаш свайго, — гэта вопыт, які мяняе цябе да асновы. На адным фармальным хросце тут не “выедзеш”. Мы ж кожны дзень паўтараем у малітве: “Няхай будзе воля Твая”, але гэта застаецца формулай. Сапраўднае знаёмства пачынаецца там, дзе табе становіцца па-сапраўднаму важна, што Ён думае пра тваё жыццё.
Ёсць яшчэ адзін найважнейшы момант — гэта калі ты пачынаеш сур’ёзна прамаўляць: “Дзякую Табе”. За апошнія трыццаць пяць гадоў было вельмі цікава назіраць, як мяняліся прыярытэты. Калісьці здавалася, што галоўнае — гэта богаслужэнне на рускай мове. Потым — частае прычашчэнне, галоснае здзяйсненне Эўхарыстыі. Але з часам я зразумеў: само па сабе частае прычашчэнне не вырашае праблемы, калі малітва падзякі не становіцца тым, што рэальна адбываецца ўнутры цябе.
Я доўга думаў над тым, як тэхнічна выконваецца абяцанне Бога: “Забяру ў вас сэрца каменнае і дам вам сэрца з плоці”. І знайшоў для сябе адказ у прароцтве: “Будуць глядзець на Таго, Якога працялі”. Пакуль Мука Хрыстова застаецца для цябе толькі абстрактнай падзеяй з мінулага, якую ты ўспамінаеш раз на тыдзень па пятніцах, твая оптыка застаецца скажонай.
Усё мяняецца, калі ты пачынаеш “галасіць аб Ім”, як аб Адзінародным Сыне. Бог кажа пра Сябе: “Павярнулася ўва Мне сэрца Маё, загарэлася шкадоба Мая”. І вось пакуль тваё ўласнае сэрца не “павернецца” ад жаху і любові да таго, што адбылося на Галгофе, ты будзеш бачыць і Бога, і сябе, і іншых людзей у крывым люстэрку. Толькі праз гэтае асабістае суперажыванне распятаму і ўваскросламу Хрысту нараджаецца сапраўдны чалавек.
Пётр Мяшчэрынаў: Мне вельмі блізка тое, пра што гаворыць айцец Антоній. Што тычыцца “сустрэчы” — само па сабе гэтае слова можа быць каварным. Можна ж сустрэцца на аўтобусным прыпынку і разысціся ў розныя бакі. Уладыка Антоній Суражскі выкарыстаў гэтую выяву ў сваім кантэксце, але калі яго паўтараюць механічна, як заклінанне, сэнс губляецца.
Калі мы звернемся да Пісання, то ўбачым, што яно гаворыць не столькі пра “сустрэчу”, колькі пра шлюб. Нявеста Хрыстова, шлюбны баль, адносіны мужа і жонкі — ад “Песні Песняў” і да Апакаліпсісу гэта цэнтральная выява хрысціянскага жыцця. Сустрэча — гэта толькі пачатак, з яе шлюб можа і не скласціся. А хрысціянства — гэта менавіта супольнасць жыцця.
Што да новага нараджэння, то ў багаслоўскай традыцыі (у тым ліку ў таго ж Шпенера) гэта не проста статычны факт, а працэс, які складаецца з некалькіх этапаў. Спачатку — зварот да Бога і свядомае прыняцце Яго як Збавіцеля. Затым — сам Сакрамэнт Хросту, дзе нам даецца сіла новага жыцця. А ўсё, што адбываецца далей — тое самае паступовае ўсведамленне, пра якое казаў айцец Антоній, — гэта разгортванне гэтай сілы.
Новае нараджэнне — гэта закладзены ў нас факт, які ў працэсе асвячэння і ачышчэння ўсё больш рэалізуе сваю моц. Гэта не разавая падзея, а жывая гісторыя, якая пішацца ўсё жыццё.
А што да эўхарыстычнасці расейскай мовы, я таксама прайшоў праз усё гэта: быў устаўшчыкам у манастыры, “хварэў” на літургічнае адраджэнне. Але зараз я бачу, што сам падыход быў няслушны. Усе гэтыя рэчы — барацьба за рускую мову ў богаслужэнні, частае прычашчэнне, веданне малітваў на памяць — гэта толькі “опцыі”. Самі па сабе яны нічога не значаць. Мы што, верым у магію? Быццам рытуальнае прычашчэнне з чашы можа нешта змяніць само па сабе, без удзелу сэрца. Не, я ўсё больш пераконваюся, што Богу такая фармальнасць не патрэбна.
Мы з айцом Георгіем Мітрафанавым часта пра гэта гаворым. Раней мы глядзелі на бальшавізм і антыцаркоўны тэрор як на абсалютнае зло, у якім няма Бога. А зараз я бачу ў гэтым страшнае, павучальнае, біблейскае выхаваўчае зло. Гасподзь нібы сказаў: «Мне не патрэбныя вашы храмы і ваша духавенства. Вы так ганарыліся сваім “дзівосным” богаслужэннем, сваімі абрадамі — а дзе вашы сэрцы? У гэтым “дзівосным” іх няма». І вось усё гэта абрынулася.
Сорамна і шкада за гады, патрачаныя на вонкавае: на вывучванне малітваў, на бітвы за статут ці мову. Самі па сабе гэтыя намаганні — нуль. Яны знаходзяць сэнс, толькі калі наперадзе стаіць “адзінка” — жывы Хрыстос. Без Яго гэта пустата.
Тое, што мы перажываем цяпер, — гэта працэс нашага настаўлення. Гасподзь адчыняе перад намі нармальныя дзверы і нармальныя сэнсы, але кожны ўспрымае гэта па-свойму. Многія сыходзяць з Царквы, расчараваўшыся: “Тут усё прагніло, хрысціянскае жыццё не атрымалася!” Але трагедыя ў тым, што, сыходзячы з такой “прагніўшай” сістэмы, чалавек часта выяўляе, што і Хрыста ў ягоным жыцці да гэтага не было.
Антоній Лакіраў: Я працягваю вашу думку: галоўны Сімвал веры — гэта тыя словы, якія вучні вымавілі ў адказ на пытанне Хрыста: “Ці не хочаце і вы адысці?” Яны адказалі: “Пане, да каго мы пойдзем? Ты маеш словы вечнага жыцця”. Калі няма гэтых слоў, то ўсё астатняе сапраўды — ні пра што.
Але ёсць рэч, з якой нам усё роўна даводзіцца мець справу. Гэта “натуральная рэлігійнасць” — прадукт чалавечай эвалюцыі, які ўзнік тысячы гадоў таму. Гэта не асаблівасць духу, а хутчэй уласцівасць нашай псіхікі.
Сёння Царква знаходзіцца ў сітуацыі “раскіракі”. З аднаго боку — “малы статак”. З іншага — магутны пласт гэтай прыроднай рэлігійнасці, ад якой нікуды не дзенешся. Проста заявіць, што ўсё гэта глупства, — цяжка. Гэта страшна. У мяне няма гатовага адказу на пытанне, што з гэтым рабіць. Сітуацыя застаецца зусім ненармальнай, і мы ў ёй жывем.
Пётр Мяшчэрынаў: Гэта і ёсць пытанне царкоўнай пастырскай педагогікі. Вядома, натуральную рэлігійнасць нікуды не падзець — яна проста сядзіць у чалавеку.
Чалавек, які прыходзіць у царкву, павінен пра гэта ведаць: што ёсць адно, а што — другое. Яму ж кажуць зусім іншыя рэчы.
Антоній Лакіраў: Па вялікім рахунку, мне здаецца, што ў першую чаргу стары чалавек, пра якога піша апостал Павел, — гэта нешта якраз са сферы натуральнай рэлігійнасці, а не столькі са сферы фізіялогіі.
Лізавета Жудро: Хочацца тут спыніцца, каб мы не праскочылі тэму старога чалавека, таму што гэта падаецца мне вельмі важным. Як наогул злучаны паняцці старога і новага чалавека з хростам і новым нараджэннем?
І следам яшчэ два практычныя пытанні. Як змагацца са старым чалавекам? Ці трэба з ім наогул змагацца, ці, пры добрым раскладзе ён “сам адваліцца”? Як падтрымаць у сабе новага чалавека?
І яшчэ дакручу пытанне: якая ў гэтым роля Бога, а якая — наша? Што тут з’яўляецца дзеяннем Божым, якое не трэба спрабаваць рабіць самому, а што ўсё ж залежыць ад нас і не варта чакаць, што нехта зробіць гэта за нас?
І гаворачы пра ролі: чалавек жыве не ў вакууме, ёсць царква, яго асяроддзе, абшчына. Як размяркоўваюцца ролі ў працэсе размежавання старога і новага чалавека, у барацьбе са старым (калі можна так сказаць) і ў падсілкоўванні новага?
Пётр Мяшчэрынаў: Я сёння, працуючы са сваімі тэкстамі, прачытаў у Зайлера фразу: хрысціяніну вельмі важна дазволіць ласцы, якую ён атрымлівае пры хросце, дзейнічаць у сабе. Я спыніўся на гэтай думцы, і зразумеў адрозненне нашага аскетызму і аскетызму нармальнага, хрысціянскага. З дапамогай апошняй сапраўды трэба не толькі супраціўляцца старому чалавеку, але рабіць так, каб ён быў забіты, як кажа Апостал.
У нас жа ўсё круціцца вакол таго, што мы ласку нейкім чынам “здабываем” і з яе дапамогай змагаемся са старым чалавекам або падсілкоўваем новага. Але ласка пры гэтым разумеецца не асабіста, а як нейкая энергія. Формула ж Зайлера — “не перашкаджаць дзеянню ў нас Божай ласкі” — гэта зусім іншы падыход.
Мы нічога пра гэта не ведаем. Што гэта за дзеянне ласкі, якой мы не павінны замінаць? Здабыць — так: хадзіць у царкву, пасціцца, біць паклоны, чытаць Ісусаву малітву, у манастыр сысці, у рэшце рэшт. Гэта рэчы зразумелыя і ясныя. А вось што значыць — “дзейнічае ласка”, прычым асабістая ласка? Што такое ў гэтым кантэксце дзеянне Духа Святога і асабістага Бога, кожнай постаці Святой Тройцы? Нам гэта зусім незразумела.
Да пытання пра царкву, настаўнікаў і старэйшых таварышаў: выйдзіце ў праваслаўнае асяроддзе і спытаеце: “Растлумачце мне, што значыць не перашкаджаць дзеянню Божай ласкі? Што гэта за дзеянне?” Таму, хто запытвае як мінімум скажуць, што ён пратэстанцкіх кніжак начытаўся, а то і зусім адпаў ад Царквы.
Што тут можна сказаць? Апостал Павел кажа: “Духам забівайце цялесныя ўчынкі”. З аднаго боку, “адпаданне” строга чалавека само па сабе не адбудзецца — ён толькі замяшчаецца Духам. Але з іншага боку — усё-ткі забівайце ўчынкі цялесныя.
Дзе пра гэта прачытаць — зразумела: у апостальскіх пасланнях. Калі іх уважліва разабраць, то можна атрымаць вычарпальнае вучэнне на гэты конт. Праблема ў тым, што яно не тлумачыцца практычна.
Наша педагогіка, з аднаго боку, гаворыць пра “здабыванне ласкі”, а з другога — займаецца выключна пазбаўленнем ад страсцей, іх адсячэннем і ўмярцвеннем. Гэта значыць, мы ўвесь час маем справу толькі са старым чалавекам: змагаемся з ім, душым яго царкоўнымі сродкамі. Добра, мы старога чалавека з апошніх сіл “запіхваем у скрыначку”, замыкаем у шафе, дзе захоўваюцца шкілеты. А што рабіць з новым чалавекам? Гэта застаецца незразумелым.
Можа быць, таму наша Царква так любіць старое нараджэнне: займаецца дэмаграфіяй, клапоціцца пра вонкавае. На самой жа справе Царква павінна займацца нараджэннем новым — узяць чалавека за руку і дапамагчы яму ісці па гэтым шляху. Але гэтага ў нас не сфарміравана.
Крыніца: