Часам за доўгія гады ў Царкве мы прызвычайваемся да абрадаў, але адчуваем, што жывая сустрэча з Богам не адбываецца. Чаму так цяжка перажыць новае нараджэнне, адчуць сябе новым чалавекам? У гэтай гутарцы праваслаўныя веруючыя з Расіі — ігумен Пётр Мяшчэрынаў і святар Антоній Лакіраў шчыра размаўляюць пра сваё бачанне праблемы. Распытвае іх Лізавета Жудро.
* * *
Лізавета Жудро: Сёння паспрабуем зразумець, ці можам мы абмяркоўваць гэтую тэму і супастаўляць розны досвед, знаходзячы ў ім кропкі судотыку. Ці хопіць нам слоў для такой размовы і з якога боку гэтая тэма адкрыецца ў жыццёвым вопыце кожнага з удзельнікаў?
Кантэкст нашых суразмоўцаў вельмі розны: айцец Пётр — манах, прычым не ў шумным манастыры, а на адасобленым падвор’і; айцец Антоній — прыхадскі святар. Нам важна ўбачыць, ці атрымаецца выбудаваць дыялог, зыходзячы з такога рознага служэння.
Пачаць я хацела б з цытаты Уладзіміра Марцінкоўскага — выдатнага дзеяча пачатку XX стагоддзя, аўтара “Запісак веруючага”. Ён чытаў лекцыі пра Бога і Евангелле ў складаныя для нашай краіны рэвалюцыйныя часы. У сваіх успамінах ён пісаў: “Даследуючы пытанне пра адраджэнне Царквы, я прыйшоў да пытання пра адраджэнне асобнага члена, які ў яе ўваходзіць. І тут я разышоўся з вучэннем сучаснага праваслаўя. Яно вучыць, што чалавек адраджаецца ў хрышчэнні, якое прымаецца несвядома ў дзіцячым узросце. Слова Божае ж вучыць, што шлях да адраджэння — праз слуханне Слова, пакаянне і навяртанне. І прыклад айцоў Царквы, і сам хрышчальны чын, які захаваўся ў паданні, дапускаюць хрышчэнне толькі пасля навяртання. Таму нядаўна я прыняў такое хрышчэнне”.
Марцінкоўскі сапраўды прыняў паўторнае хрышчэнне ўжо ў дарослым узросце. Ён вырашыў, што пасля свядомага прыходу да веры яму патрабуецца абнаўленне абяцанняў і асабістага запавету з Богам.
Адштурхваючыся ад гэтай цытаты, я б хацела папрасіць спачатку айца Пятра, а пасля і айца Антонія паразважаць: як для вас суадносяцца паняцці хрышчэння і новага нараджэння? Што адбываецца (ці не адбываецца) у кожным з гэтых выпадкаў, у тым ліку калі гаворка ідзе пра хрышчэнне немаўлят? Ці была ў вас асабістая эвалюцыя ў разуменні гэтага пытання і як гэта аформілася ў вашым уласным досведзе і ў жыцці людзей, якіх вы ведаеце?
Пётр Мяшчэрынаў: Перш за ўсё, я павінен сказаць, што аўтар цытаты дарма рашыўся на такі радыкальны крок. Гэта нагадвае анабаптыстаў XVI стагоддзя, якія практыкавалі перахрышчванне, што не ўхваляецца Царквой, у тым ліку і большасцю пратэстанцкіх дэнамінацый.
Што да майго асабістага досведу, я хрысціўся ўжо ў дарослым узросце. Да гэтага мяне прывяло чытанне Святога Пісання і ўсведамленне таго, што ў ім заключана ісціна, якой неабходна прытрымлівацца. Нагодай паслужыла кніга Уладзіміра Салаўёва “Апраўданне дабра”. Прачытаўшы яе, я зразумеў: калі я ўнутрана веру Хрысту і Яго слову, то павінен увайсці ў Яго зямное Цела — Яго Царкву.
Гледзячы на гэтую падзею праз гады, я магу засведчыць: новае нараджэнне у мяне супала з Таінствам Хросту, як гэта і павінна быць. Маё жыццё змянілася вельмі хутка і радыкальна.
Аднак тут я бачу асноўную праблему: у той час гэты досвед ніяк не артыкуляваўся. Пра гэта не казалі ні з амбона, ні ў прыватных пастырскіх гутарках, ні на споведзі. Пра тое, што менавіта са мной тады адбылося, я ў поўнай меры даведваюся толькі цяпер, праз 35 гадоў пасля хросту.
З самім пасылам аўтара цытаты можна пагадзіцца, не звяртаючыся да яго радыкальных дзеянняў. Хрост у маленстве сапраўды патрабуе далейшага аднаўлення абяцанняў, якія за дзіця прыносілі хросныя. Пра гэта ясна пісаў яшчэ свяціцель Феафан Затворнік у кнізе “Шлях да збаўлення”: калі хрысціянін уваходзіць у разумны ўзрост, абавязкова павінен надысці момант, калі ён прамаўляе гэтыя абяцанні ўжо ад сябе асабіста.
Хоць гэта і не мой шлях (бо я хрысціўся дарослым), але магу быць сведкам: калі чалавек хрысціцца свядома па веры, новае нараджэнне несумненна адбываецца і пачынае ў ім дзейнічаць. Галоўнае — гэтаму дзеянню не супраціўляцца.
Калі казаць пра маю духоўную эвалюцыю, то ўсё пачалося яшчэ за савецкім часам, у пачатку васьмідзясятых. Мне ў рукі патрапіла Святое Пісанне. Памятаю, як прачытаў усяго некалькі старонак Евангелля паводле Мацвея і ўсёй істотай адчуў: тут ісціна. У чыстым выглядзе.
У тыя гады я чытаў шмат атэістычнай літаратуры. Парадокс, але з гэтых кніг можна было здабыць нямала ведаў: хоць аўтары ўзводзілі ганьбу на Бога і Царкву, яны прыводзілі цытаты, якія натхнялі на разважанне. Пазней пачаў выдавацца двухтомнік Уладзіміра Салаўёва ў серыі “Філасофская спадчына” — ён моцна на мяне паўплываў. Менавіта пад гэтым уражаннем я і прыняў хрост.
Пры гэтым ніякага царкоўнага навучэння ў мяне за плячыма не было. Стаўленне да інстытута Царквы тады складвалася няпростае: мне падабалася заходзіць у храм на Ваганькаўскіх могілках, побач з якімі мы жылі, я любіў саму атмасферу, але святары выклікалі ў мяне жаданне дыстанцыявацца ад іх.
Зараз я скажу рэч, якая камусьці пакажацца рэзкай: дзякуй Богу, што тады не было гэтага “навучэння”. У мяне не паспелі закласці тыя “слупы”, якія звычайна закладаюцца пры традыцыйным царкоўным выхаванні. На вялікі жаль, я бачу, што наша сучасная царкоўная педагогіка не артыкулюе важныя сэнсы, а хутчэй дэзарыентуе чалавека.
Вы дакладна заўважылі ў пачатку гутаркі: у нас сапраўды няма адэкватнай мовы для абмеркавання духоўнага досведу. І яе няма менавіта таму, што адсутнічае педагагічная база. У выніку новае нараджэнне ува мне дзейнічае, я яго шаную, але горка, што дзесяцігоддзі прайшлі ў няведанні.
Тое, пра што мы зараз спрабуем казаць, павінна быць “азбукай для першага класа” на катэхізацыі перад хростам. Людзі не павінны прыходзіць да гэтых ісцін праз паўжыцця, праз пакутлівыя пошукі і спазнанне навобмацак. Царква па самім сваім устройстве абавязана казаць пра гэта адразу. Магчыма, наша сённяшняя размова стане спробай папоўніць гэты прабел для будучых пакаленняў.
Лізавета Жудро: Я хацела б удакладніць адзін момант. Вы сказалі, што толькі зараз, рэтраспектыўна, пачынаеце разумець, што ж з вамі тады адбылося. А што менавіта вы пачынаеце ўсведамляць? Як бы вы сфармулявалі гэта ў некалькіх словах?
Пётр Мяшчэрынаў: Ведаеце, я ж зусім не збіраўся ісці ў манастыр. Я займаўся музыкай, і мне гэта па-сапраўднаму падабалася. Але жыццё распарадзілася інакш: паўстала такое моцнае ўнутранае жаданне, якому я не мог і не жадаў пярэчыць. Менавіта яно прывяло мяне на той шлях, па якім я іду ўжо шмат гадоў.
Тут важна дакладна расставіць акцэнты. Я ніколі не імкнуўся да святарства. Мяне вабіла манаства, якое я разумеў як магчымасць глыбокіх, індывідуальных адносін з Богам. Аднак на мяне лёг абавязак святарства і пастырскага служэння. Я ўспрымаю гэта не проста як працу, а як заданне ад Бога, якое стараюся выконваць.
Таму зараз я займаюся не столькі асэнсаваннем уласнага шляху, колькі пошукам адказаў на пытанне: як дапамагчы людзям, якія апынуліся ў падобным становішчы? А шмат хто знаходзіцца ў сітуацыі значна больш складанай. Нашае традыцыйнае царкоўнае выхаванне часам забівае ў свядомасць чалавека такія “слупы”, якія потым даводзіцца пакутліва выкарчоўваць. Трэба прайсці праз гэтае супраціўленне сістэмы, каб толькі да канца жыцця пачаць усведамляць і разумець пачатковыя ісціны веры.
Лізавета Жудро: Вялікі дзякуй, айцец Пётр. Цяпер звернемся да айца Антонія. Як гэты шлях склаўся ў вас? Ці дае ваш асабісты вопыт падставы для таго, каб выдзяляць новае нараджэнне у нейкую асобную падзею або этап духоўнага жыцця? Ці адбывалася ў вас з часам эвалюцыя ў разуменні гэтага пытання і што вы заўважалі, назіраючы за блізкімі вам людзьмі?
Антоній Лакіраў: Вядома, хрост і новае нараджэнне — рэчы зусім розныя. Павінен сказаць, што гатовы падпісацца пад кожным словам айца Пятра. Я таксама выдатна памятаю падручнікі навуковага атэізму з падкрэсленымі цытатамі з Пісання.
Я хрысціўся ў 1978 годзе, калі мне было пятнаццаць год. Пра веру я не ведаў нічога. Першую Біблію, як і кнігі Салжаніцына, мне далі пачытаць усяго на адну ноч, калі я быў на першым ці другім курсе ўніверсітэта.
Як і мой суразмоўца, я бачу асаблівую міласць Божую ў тым, што Гасподзь правёў мяне міма афіцыйнай царкоўнай педагогікі аж пакуль я не пазнаёміўся з айцом Аляксандрам Менем. Я згодзен: такая педагогіка часцей малакарысная. Не ведаю, ці можна з гэтым нешта зрабіць, але само разуменне праблемы — гэта ўжо крок наперад.
Што да новага нараджэння, то пра гэта вельмі цяжка казаць, не звяртаючыся да пратэстанцкай мовы. Зрэшты, асабіста я не бачу ў гэтым нічога дрэннага, хаця ў пэўных колах такая тэрміналогія і выклікае “глухое бурчанне”.
У маім выпадку, гэта быў даволі доўгі працэс. Больш за тое, я шчыра спадзяюся, што ён яшчэ не скончыўся. Мне самому вельмі цікава: а што яшчэ будзе далей?
Я не раз бачыў пратэстантаў — пяцідзясятнікаў ці баптыстаў, — ды і сярод праваслаўных сустракаў людзей, у жыцці якіх адбыўся рэзкі, яркі пераварот. У іх сапраўды ў адзін момант мяняліся і жыццё, і адносіны з Богам. Такое бывае, але ў нашым кантэксце гэта хутчэй выключэнне. Правілам жа застаецца сітуацыя, калі чалавека хрысцілі ў дзяцінстве, і нехта іншы вымавіў за яго абяцанні.
Я ведаю ўсе аргументы, якія прынята прыводзіць у апраўданне гэтай практыкі, але, шчыра кажучы, для мяне пытанне пра яе правільнасць застаецца адкрытым. На маю думку, хрысціянскае жыццё пачынаецца толькі з асабістага знаёмства з Езусам з Назарэта. І ніяк інакш.
З гэтага пункту гледжання дзіцячы хрост — рэч вельмі сумнеўная. Я выдатна разумею людзей, якія, пасталеўшы і прыйшоўшы да веры, хочуць прайсці праз гэта наноў, каб свядома ўступіць у Запавет з Госпадам. Бо што там былі за абяцанні? Што менавіта прамаўлялі хросныя? Нават калі ты хрысціўся дарослым, наўрад ці ў памяці нешта захаваецца.
Будзь мы вальней у сваёй творчасці, то, напэўна, распрацавалі б адмысловы праваслаўны чын — нейкае “паўтарэнне абяцанняў” або абнаўленне запавету. Гэта дазволіла б людзям перажыць момант свядома, не парушаючы дагмату аб непаўторнасці самога Таінства. Бо жыццё сапраўды пачынаецца па-новаму менавіта ў момант асабістай сустрэчы, а не па факце здзяйснення абраду ў дзяцінстве.
Пётр Мяшчэрынаў: Мне падаецца, што ў Заходняй царкве гэтае пытанне вырашана значна больш удала. І ў каталікоў, і ў пратэстантаў існуе канфірмацыя. Я сам быў сведкам таго, як дзеці цэлы год праходзяць катэхізацыю перад свядомым прыняццем веры. Гэта лепшае выйсце ў сітуацыі, калі традыцыя хрысціць немаўлят ужо склалася. У нас жа, на жаль, нічога падобнага няма.
Антоній Лакіраў: Нават пры наяўнасці такой традыцыі людзі па-рознаму ўсведамляюць сустрэчу з Хрыстом. І патрэба неяк гэта аформіць — натуральная. Хоць, з іншага боку, можна проста падняць вочы да неба, памаліцца і сказаць: “Ты — мой Цар з сённяшняга дня і назаўжды”. Гэтага ўжо дастаткова.
Правільны шлях відавочны: спачатку пазнаёміцца з Хрыстом, пазнаць Яго хаця б у мінімальнай ступені, прыняць Яго як свайго асабістага Збавіцеля (кажучы пратэстанцкай мовай), а затым пачаць прыводзіць сваё жыццё ў адпаведнасць з гэтай верай.
Але мы жывем ва ўмовах, якія я б назваў паталагічнымі. Я не спадзяюся дажыць да моманту, калі гэта зменіцца — на гэта спатрэбяцца дзесяцігоддзі. Аднак рабіць выгляд, што ўсё ў парадку, контрпрадуктыўна. Мы можам колькі заўгодна разважаць пра хрышчэнне немаўлят і пра тое, што яны “калі-небудзь потым” усё зразумеюць самі.
Але пужае іншае: па сваім досведзе магу сказаць, што да моманту асабістай сустрэчы тваё хрысціянства застаецца павярхоўным. Ты проста не бярэш тую паўнату дару, якую прапануе Бог. Пры гэтым мы часта чакаем ад Таінства нейкіх бытавых цудаў, але гэта не тая праблема, якая вырашаецца хростам, і ўжо тым больш новым нараджэннем.
Калі ты перастаеш лічыць існуючую сітуацыю нармальнай, з гэтага лагічна вынікае неабходнасць перамен — у тым ліку і многіх рэчаў непрыемных, балючых.
Але ёсць яшчэ адзін важны момант. Азіраючыся назад, ты раптам усведамляеш, што цягам апошніх дваццаці ці трыццаці гадоў з табой нешта адбывалася. Ты разумееш, наколькі неверагодна тое, што адкрывае табе Бог. Тваё жыццё можа заставацца такім жа цяжкім, цікавым ці радасным, як ва ўсіх астатніх, але яно пачынае выглядаць зусім інакш. Дары Духа, апроч усяго іншага, мяняюць саму “оптыку”, праз якую ты глядзіш на ўласнае жыццё і на жыцці іншых людзей.
Для мяне вялікай ласкай Божай стала тое, што гэты працэс ішоў павольна і паступова, амаль незаўважна для мяне самога. І дзякуй Богу! Гэта ўспрымалася як нешта простае і натуральнае, а потым, праз гады, ты раптам разумееш: “Дык вось што гэта было насамрэч”.
Пётр Мяшчэрынаў: Нават заснавальнікі піетызму, дзе паняцце новага нараджэння стаіць на чале, разыходзіліся ў гэтым пытанні. Франку лічыў, што гэта павінна быць яркая, запамінальная падзея. Шпенер жа, наадварот, казаў, што працэс можа ісці менавіта так, як вы зараз апісалі: паступова, павольна і ўсведамляцца толькі ў рэтраспектыве.
Гэта вельмі важная заўвага. Большасць духоўных падзей — і ў гэтым праяўляецца міласць Божая — у сам момант іх здзяйснення часцей за ўсё не ўсведамляюцца. Тым больш гэта датычыцца перыядаў унутраных спакус або смутку. Калі мы праходзім праз іх, мы рэдка можам сказаць: “Цяпер Бог ажыццяўляе са мной Сваю педагогіку”. Але “заднім чыслом” гэта становіцца відаць абсалютна ясна. Таму я лічу, што паступовае, амаль незаўважнае ўсведамленне свайго шляху — гэта як раз нармальны і натуральны працэс.
Антоній Лакіраў: У сувязі з гэтым мне прыгадваецца фраза вялікага педагога Антона Макаранкі: “Тэарэтычна ён конь, а практычна ён не вязе”. Тэарэтычна мы прадстаўляем Царкву як супольнасць вучняў Хрыста, кожны з якіх асабіста з Ім пазнаёміўся, пасябраваў, прыняў Дары Духа, хрысціўся, уступіў у Запавет і свядома ўвайшоў у канкрэтную супольнасць. Але тое, што мы называем Царквой сёння, — далёка не заўсёды адпавядае гэтаму вобразу.
Пры гэтым мне зусім не блізкая ідэя аб’явіць “нейкімі не такімі” тых людзей, хто не перажыў падобнага досведу ці яшчэ не ўсвядоміў свайго паклікання. Магчыма, з-за сваіх грахоў я вельмі спадзяюся на словы Хрыста пра тое, што Ён не выганіць таго, хто прыходзіць да Яго. А дакладней сказаць — “хто прыпаўзае”. Гасподзь прымае чалавека любым: касым, крывым, на любым, нават самым раннім этапе шляху.
Вядома, ёсць сцяжынкі, якія вядуць у балота і якіх варта пазбягаць. Калі казаць шчыра пра нашу царкоўную педагогіку, то я не раз бачыў людзей, якія дзясяткі гадоў паклалі на тое, чаму іх вучылі, а потым прыходзілі і казалі: “Усё развалілася — сям’я, жыццё, біяграфія”. І паўставала страшнае пытанне: “Навошта ўсё гэта было?”
Тое, што вы ў сваіх тэкстах называеце расцаркаўленнем — гэта вельмі рэальная і балючая рэч. Існуе маса рэчаў, якія аб’яўляюцца “неабходнымі этапамі” духоўнага росту, а на справе аказваюцца крывой дарожкай, якая вядзе ў тупік.
Пётр Мяшчэрынаў: Трэба казаць пра гэта па магчымасці голасна. Ведаеце, чаму для мяне так важна займацца перакладамі і тэкстамі? Каб у свеце існавала слова. Каб чалавек, убіўшы нешта ў пошукавік, наткнуўся на тэкст, які можа яму дапамагчы. А прачытае ён яго ці не — гэта ўжо яго выбар.
Мой пастырскі энтузіязм даўно астыў. Раней я мог бегаць за чалавекам, пераконваць: “Ну паслухай, я табе зараз усё растлумачу!” А цяпер мне вельмі блізкія словы Хрыста, сказаныя вучням: “Ці не хочаце і вы адысці?” Гэта гучыць вельмі зразумела і цвяроза. Мая задача — пакінуць сведчанне, а не навязваць яго.
Антоній Лакіраў: Будуць яны слухаць ці не — гэта ўжо не ў маёй уладзе. Але, як сказана ў Пісанні, “няхай ведаюць, што быў прарок сярод іх”.
Пётр Мяшчэрынаў: Справа нават не ў статусе “прарока”. Гаворка пра элементарную інфармацыйную даступнасць. Гэтую катэхізацыю — асвету тых, хто шукае адказы, — кожны з нас на сваім месцы ў меру сіл і робіць.
А “выратаваць усё рускае праваслаўе” у нас не атрымаецца. Ды яно, шчыра кажучы, у гэтым і не мае патрэбы. Наша задача значна больш сціплая і ў той жа час важная: быць сумленнымі ў сваім служэнні і даваць людзям тое веданне, якім мы валодаем.
Антоній Лакіраў: Менавіта так. У канцы канцоў, вера — гэта прастора асабістай свабоды, дзе кожны сам нясе адказнасць за свой выбар.
Крыніца: