Звычайна, калі заходзіць гаворка пра секулярызацыю, уяўленне малюе вонкавыя змены: апусцелыя святыні, страту хрысціянскіх каштоўнасцей у грамадстве і тое, што вера паступова знікае з грамадскага жыцця. Але існуе іншы, значна глыбейшы і невідавочны бок гэтага працэсу. Гэтую з’яву прынята называць духоўнай свецкасцю. Яе сутнасць заключаецца ў тым, што жывая вера, якая патрабуе ад чалавека ўнутранай працы і ахвярнасці, непрыкметна падмяняецца звычайным эгаізмам і асабістымі амбіцыямі. Пры гэтым чалавек застаецца актыўным членам парафіяльнай супольнасці, але яго ўнутраная матывацыя цалкам належыць свецкай ментальнасці.
Сёння гэтая тэма ўсё часцей гучыць у размовах пра сучасны стан Касцёла і душпастырства. Найбольш дакладна і глыбока прыроду гэтай унутранай праблемы патлумачыў Папа Францішак у сваім звароце «Evangelii gaudium» («Радасць Евангелля»), прысвяціўшы ёй асобныя пункты. Пры гэтым Пантыфік спасылаецца на думку вядомага каталіцкага багаслова мінулага стагоддзя кардынала Анры дэ Любака. У сваёй кнізе «Роздумы пра Касцёл» той назваў духоўную свецкасць найбольшай небяспекай, якая можа пагражаць чалавеку і хрысціянскай супольнасці, паколькі яна разбурае саму сутнасць адносін паміж Творцам і стварэннем, пакідаючы форму, але знішчаючы змест.
Прырода і вытокі духоўнай свецкасці
Карані гэтай праблемы хаваюцца як у звычайных псіхалагічных асаблівасцях чалавека, так і ў тым культурным асяроддзі, якое яго акружае. Калі паглядзець на гэта праз прызму духоўнага вопыту, сапраўднае рэлігійнае жыццё заўсёды звязана з унутранай рызыкай. Гэты шлях непазбежна вымушае выходзіць за межы звыклага душэўнага камфорту. Чалавеку даводзіцца прызнаваць уласную бездапаможнасць і вучыцца прымаць Божую волю нават тады, калі яна зусім не супадае з асабістымі планамі, чаканнямі ці ўяўленнямі пра дабрабыт.
Калі чалавек аказваецца унутрана негатовым да такога радыкальнага кроку, яго розум пачынае незаўважна шукаць іншыя шляхі, каб стварыць хоць нейкую ілюзію бяспекі. У гэты момант рэлігійныя практыкі, літургічныя правілы і веданне канонаў пачынаюць выкарыстоўвацца зусім з іншай мэтай — як інструменты абароны і кантролю. Жывы і часам непрадказальны дыялог з Богам замяняецца зручнай і зразумелай сістэмай веры, дзе ўсё загадзя вядома і бяспечна. Рэлігійнасць ператвараецца ў своеасаблівы псіхалагічны шчыт, які проста засцерагае чалавека ад галоўнага — патрэбы мяняць сваё сэрца і свае адносіны з тымі, хто знаходзіцца навокал.
Сучаснае грамадства спажывання значна ўзмацняе гэтыя негатыўныя працэсы. Прынцыпы рынкавай эканомікі, дзе галоўнымі крытэрыямі поспеху з’яўляюцца карысць, эфектыўнасць, непрыкметна пераносяцца на духоўную сферу. Вера пачынае ўспрымацца як адна з паслуг: чалавек шукае ў Касцёле камфортных адчуванняў, прыгожага відовішча, сацыяльнага статусу ці інтэлектуальнай перавагі над іншымі. Культура індывідуалізму патрабуе ад асобы быць цалкам самадастатковай. У рэлігійным жа жыцці гэтая самадастатковасць прыводзіць да таго, што чалавек пачынае адмаўляцца ад патрэбы ў Божай ласцы і міласэрнасці, бо верыць, што нібыта ўсё вакол залежыць толькі ад яго ўласных намаганняў і правільных дзеянняў.
Сучасныя праявы: суб’ектыўны гнастыцызм і неапелагіянства
Як адзначаецца ў дакуменце «Evangelii gaudium», схаваная секулярызацыя ўнутры Касцёла часцей за ўсё прымае дзве асноўныя формы. Гэтыя духоўныя пасткі маюць глыбокія гістарычныя карані, аднак у XXI стагоддзі яны набылі новае, сучаснае аблічча. Гаворка ідзе пра суб’ектыўны гнастыцызм і самадастатковае неапелагіянства. За гэтымі складанымі багаслоўскімі назвамі хаваюцца вельмі канкрэтныя і распаўсюджаныя памылкі ў рэлігійным жыцці, з якімі кожны вернік можа сутыкнуцца як у парафіяльнай супольнасці, так і ў глыбіні ўласнага сэрца.
Суб’ектыўны гнастыцызм. У сучасным касцёльным жыцці гэта можа выяўляцца ў дзвюх крайнасцях. З аднаго боку, рэлігійнасць можа зводзіцца да халоднага інтэлектуалізму. У такім выпадку хрысціянства абмяжоўваецца веданнем тэалагічных тонкасцяў, царкоўных канонаў і гісторыі, а чалавек пачынае адчуваць перавагу над астатнімі, лічачы сваю адукаванасць гарантыяй праведнасці. З іншага боку, гэтая ж праблема выяўляецца як эмацыйны нарцысізм — пастаянная пагоня за прыгожай атмасферай, духоўнымі суцяшэннямі і незвычайнымі містычнымі перажываннямі. Агульнай рысай абедзвюх гэтых пастак з’яўляецца поўная адарванасць ад рэальнасці. Такая рэлігійнасць не дазваляе заўважыць банальныя і зямныя патрэбы канкрэтнага чалавека побач, бо яна базуецца на ўнутраным камфорце і эгаізме самога суб’екта.
Самадастатковае неапелагіянства — гэта другі бок духоўнай свецкасці, заснаваны на ілюзіі, што чалавек можа збавіцца ўласнымі сіламі праз строгае выкананне правілаў і нормаў. У кантэксце парафіяльнага жыцця неапелагіянства праяўляецца ў фармалізме. Гэтая праява часта сустракаецца як сярод духавенства, так і сярод актыўных свецкіх. Яна хаваецца за абаронай дактрынальнай або літургічнай строгасці, калі выкананне вонкавых прадпісанняў становіцца галоўным крытэрыем святасці. Чалавеку здаецца, што калі ён бездакорна выконвае ўсе правілы, рэгулярна ўдзельнічае ў набажэнствах і падтрымлівае парадак у царкоўных справах, ён цалкам выканаў свой хрысціянскі абавязак. Пры гэтым цалкам ігнаруецца дзеянне Святога Духа і патрэба ў сапраўднай Божай ласцы.
Акрамя гэтых дзвюх формаў, схаваная свецкасць часта выяўляецца ў выглядзе царкоўнага кар’ерызму. На практыцы гэта азначае, што чалавек пачынае ставіцца да сваіх абавязкаў у Касцёле проста як да звычайнай працы. Знікае жывая сувязь з Богам і людзьмі, а застаецца толькі выкананне інструкцый: адчыніць храм, адспяваць, правесці чарговае мерапрыемства «для галачкі» і г.д. Такая дзейнасць часта выкарыстоўваецца дзеля дасягнення грамадскага прызнання, уплыву альбо для рэалізацыі ўласных псіхалагічных комплексаў. Рэлігійная прастора ў такім выпадку ператвараецца ў звычайнае поле для канкурэнцыі, інтрыг і дэманстрацыі асабістай значнасці.
Індыктары схаванай секулярызацыі
Паколькі духоўная свецкасць рэдка выяўляецца ў выглядзе нейкіх відавочных маральных парушэнняў ці цяжкіх грахоў, заўважыць яе ў сабе вельмі складана. Гэтая праблема патрабуе глыбокай, шчырай і вельмі ўважлівай самаправеркі. Сярод асноўных індыкатараў і трывожных сігналаў, якія сведчаць аб наяўнасці рыс такой схаванай секулярызацыі ў жыцці чалавека, можна вылучыць наступныя прыкметы:
• Рэлігійная нецярпімасць і раздражненне на «няправільнасць» іншых. Калі вонкавыя памылкі іншых людзей у касцёле, іх недасканалае веданне літургічных нормаў альбо неадпаведны выгляд выклікаюць не жаданне дапамагчы, а глыбокае ўнутранае асуджэнне і раздражненне.
• Духоўная пыха і адчуванне ўласнай элітарнасці. Наяўнасць выразнага падзелу на «нас» (сапраўдных, глыбокіх вернікаў) і «іх» (павярхоўных хрысціян ці людзей па-за Касцёлам). Гэтая рыса часта спалучаецца з пачуццём сухой самазадаволенасці ад уласнай вернасці традыцыям.
• Фармалізм у духоўным жыцці. Сітуацыя, калі пасля выканання рэлігійных абавязкаў (удзелу ў Імшы, прыняцця сакрамэнтаў і г.д.) чалавек адчувае спакой, але пры гэтым у яго характары і штодзённых паводзінах не адбываецца ніякіх зменаў у бок міласэрнасці, цярплівасці і лагоднасці.
• Залежнасць духоўнага стану ад вонкавай ацэнкі. Гэта выяўляецца ў тым, што чалавеку вельмі патрэбна пахвала ад духавенства, прызнанне ягоных заслуг сярод іншых парафіян альбо высокі статус у рэлігійных супольнасцях. Калі такой увагі і ўхвалення няма, цікавасць да касцёльных спраў і ўсялякая матывацыя да карыснай дзейнасці чалавекам хутка страчваецца.
Шлях унутранага аздараўлення
Выяўленне рыс схаванай духоўнай свецкасці ва ўласным жыцці не павінна станавіцца прычынай для адчаю альбо самапрыніжэння. Наадварот, усведамленне праблемы можа стаць пачаткам сапраўднага вызвалення. Тэалагічная спадчына Касцёла і парады Папы Францішка прапануюць пэўны комплекс крокаў для пераадолення гэтага стану.
Першым і галоўным крокам з’яўляецца вяртанне Хрыста ў цэнтр свайго духоўнага жыцця. Гэта азначае пераход ад рэлігійнасці, заснаванай на ідэалогіі альбо правілах, да асабістых адносін з Жывым Богам. Малітва павінна перастаць быць проста вычытваннем тэкстаў або пошукам псіхалагічнага заспакаення. Яна павінна стаць прасторай, дзе чалавек цалкам адкрываецца і дазваляе Богу глядзець на сябе такога, які ён ёсць на самой справе. Гэта патрабуе прызнання ўласнай бездапаможнасці без Божай ласкі, што прама супрацьстаіць неапелагіянству.
Варта вярнуцца да практыкі рэгулярнага рахунку сумлення, які засяроджваецца не толькі на вонкавых учынках (парушэнне пастоў, пропуск святой Імшы), але і на матывацыях. Часам важна запытаць у сябе: «Дзеля чаго я раблю той ці іншы добры ўчынак? Каго шукаю ў сваім служэнні — Бога ці самога сябе?» Шчырая споведзь, у якой чалавек прызнае сваю духоўную галечу і патрэбу ў міласэрнасці, з’яўляецца дзейсным сродкам супраць самадастатковасці.
Найлепшымі лекамі ад суб’ектыўнага гнастыцызму з’яўляецца бескарыслівая і часта непрыкметная любоў да бліжняга. Папа Францішак заклікае да «Касцёла, які выходзіць за ўласныя межы». На ўзроўні кожнага канкрэтнага верніка гэта азначае скіраванасць на патрэбы пакутуючых, хворых, адзінокіх альбо проста непрыемных у камунікацыі людзей. Служэнне, якое патрабуе рэальных фізічных высілкаў і асабістага часу, але пры гэтым не прыносіць чалавеку ніякіх вонкавых апладысментаў ці прызнання, вельмі эфектыўна разбурае ўсю эгацэнтрычную структуру духоўнай свецкасці.
Пераадоленне духоўнай свецкасці цяжка ўявіць без выхавання ў сабе сапраўднай пакоры і развіцця так званага духу касцёльнасці. Гэта азначае гатоўнасць прыняць тое, што Касцёл — супольнасць святых і грэшнікаў адначасова, дзе кожны залежыць адзін ад аднаго. Адмова ад прэтэнзій на выключнасць, гатоўнасць супрацоўнічаць з іншымі членамі парафіі, нават калі іх погляды або ўзровень адукацыі адрозніваюцца, дапамагае пераадолець ізаляцыю.
Пераход ад замкнёнасці ва ўласным эгаізме да сапраўднай евангельскай свабоды бачыцца адным з найбольш надзейных арыенціраў для таго, каб захаваць веру ў сучасных умовах жывой і дзейснай.
Крыніцы:
https://catholic.by/3/lib/documents/pontifics/14900-desiderio-desideravi
https://magazynverbum.pl/formacja/nauczanie-kosciola/pelagianizm-w-naszych-czasach/