У сучасным свеце дапамога патрабуючым часта нагадвае добра наладжаны механізм. Існуюць фонды, сацыяльныя работнікі і спецыялізаваныя ўстановы: дзіцячыя дамы — для сірот, інтэрнаты — для людзей з інваліднасцю, начлежкі — для бяздомных, рэабілітацыйныя цэнтры — для залежных. Такая сістэма дапамагае выжыць, накарміць і абагрэць. Але ў яе ёсць адзін істотны недахоп: вельмі цяжка знайсці тое, што патрэбна кожнаму чалавеку не менш за ежу і дах над галавой — сапраўдны дом і безумоўную любоў, якая не заканчваецца разам са зменай сацработніка.
Менавіта з разумення гэтай простай, але глыбокай ісціны больш за паўстагоддзя таму ў Італіі нарадзілася адна з каталіцкіх ініцыятыў — Супольнасць Папы Яна XXIII (Comunità Papa Giovanni XXIII). Сёння яна аб’ядноўвае тысячы людзей больш чым у 35 краінах свету, і яе галоўны прынцып гучыць даволі радыкальна: не проста аказваць дапамогу на адлегласці, а быць побач з патрабуючымі бесперапынна.
Гісторыя заснавання
Гісторыя супольнасці непарыўна звязана з італьянскім святаром Арэстэ Бенцы (1925–2007). Выхадзец з беднай шматдзетнай сям’і рабочага, ён з дзяцінства ведаў, што такое нястача. Стаўшы святаром у 1949 годзе, дон Арэстэ прысвяціў сябе працы з моладдзю ў Рыміні.
У канцы 1960-х гадоў, калі Еўропу ахапілі студэнцкія хваляванні і пошук новых сэнсаў, дон Арэстэ заўважыў, што нават у паспяховай пасляваеннай Італіі застаецца велізарная колькасць людзей, выкінутых на ўзбочыну жыцця: сірот, людзей з псіхічнымі разладамі і дзяцей з цяжкай інваліднасцю, схаваных у закрытых інтэрнатах. У 1968 годзе дон Арэстэ разам з групай маладых валанцёраў і некалькімі святарамі пачаў арганізоўваць летнія лагеры ў гарах, куды запрашалі моладзь разам з падлеткамі, якія мелі цяжкую інваліднасць. Для многіх здаровых хлопцаў і дзяўчат гэта быў досвед, які перавярнуў іх светапогляд. Яны ўбачылі, што за фізічнымі абмежаваннямі хаваюцца глыбокія, чулыя асобы, якім не хапае толькі аднаго — сяброўства і прыняцця.
Пасля лета вяртаць дзяцей у інтэрнаты здавалася здрадай. Таму ў 1973 годзе ў горадзе Кор’яна адкрыўся першы «Сямейны дом» (Casa Famiglia), дзе маладыя валанцёры пасяліліся разам са сваімі падапечнымі. Так паўстала супольнасць, названая ў гонар Папы Яна XXIII — «Добрага Папы», вядомага сваёй увагай да бедных. Сам жа дон Арэстэ да канца жыцця заставаўся простым святаром у пацёртай сутане, які спрачаўся з палітыкамі, выступаў на тэлебачанні, хадзіў па начных вуліцах і асабіста ведаў па імёнах сотні бяздомных.
Сям’я замест ізаляцыі
У чым унікальнасць Супольнасці Папы Яна XXIII? У тым, што яна адмовілася ад традыцыйнай мадэлі «дабрачынца — атрымальнік дапамогі». У звычайным сацыяльным цэнтры ёсць персанал, які вечарам пакідае сваё працоўнае месца і ідзе дадому, і ёсць пацыенты, якія застаюцца ў казённых сценах. У супольнасці ўсё інакш, бо яе сэрца — гэта сямейны дом. Гэта звычайная кватэра або вясковы дом, у якім жыве сямейная пара (часта са сваімі роднымі дзецьмі) або некалькі адзінокіх членаў супольнасці, і разам з імі, як раўнапраўныя члены сям’і, жывуць тыя, каму няма куды пайсці.
Прынцыпы такога жыцця простыя, але патрабуюць велізарнай унутранай свабоды. Першы з іх — разнастайнасць пад адным дахам: у адным доме не збіраюць людзей паводле дыягназу ці праблемы, а будуюць жыццё згодна з логікай звычайнай вялікай сям’і. За адным сталом могуць сядзець двое малых дзяцей, якіх забралі з нядобранадзейнай сям’і, пажылы чалавек з дэменцыяй, хлопец з сіндромам Даўна, былы наркаман і жанчына, якая ўцякла ад хатняга гвалту. Яны вучацца падтрымліваць адно аднаго: кожны дапамагае тым, чым можа — адзін фізічна, другі сваёй увагай і цеплынёй.
Другі важны прынцып — бестэрміновасць. Дзяржаўныя праграмы часта абмежаваныя ў часе: рэабілітацыя доўжыцца паўгода, пасля чаго чалавек павінен сысці. У сямейным доме ніхто не ставіць таймер. Калі чалавек можа вярнуцца да самастойнага жыцця — яму дапамагаюць знайсці працу і жыллё. Калі ж яго хвароба ці траўма не дазваляюць жыць аднаму, ён застаецца ў гэтай сям’і назаўжды.
Жыццё трымаецца на агульным бюджэце і прастаце. Паўнапраўныя члены супольнасці жывуць у духу евангельскай беднасці, таму ўсе даходы сям’і — заробкі бацькоў, пенсіі па інваліднасці, дзяржаўныя датацыі і ахвяраванні — складаюцца ў адну касу. З гэтых сродкаў аплачваюцца прадукты, адзенне, вучоба дзяцей і лекі, і ў доме няма падзелу на «мае грошы» і «грошы падапечных».
Як гэта працуе на практыцы
Каб зразумець сутнасць супольнасці, лепш за ўсё паглядзець на лёсы людзей, якія прайшлі праз яе дамы. Гэтыя гісторыі не прыдуманыя — яны з’яўляюцца часткай штодзённага вопыту сотняў сямейных дамоў у Італіі і за яе межамі.
Гісторыя першая. Марка і Лючыя пажаніліся ў Італіі ў канцы 1990-х гадоў. У абодвух была добрая адукацыя і перспектывы спакойнага жыцця. Аднак яшчэ да шлюбу яны пазнаёміліся з сямейным домам супольнасці і зразумелі, што хочуць будаваць сваю сям’ю інакш. Праз нейкі час пасля вяселля, калі ў іх нарадзіўся сын, яны прынялі ў дом двух першых падапечных: васьмігадовага хлопчыка з цяжкай формай ДЦП, ад якога адмовіліся ў радзільні, і сямідзесяцігадовага мужчыну, які страціў сям’ю і жыў на вакзале. Сёння ў сям’і Марка і Лючыі выраслі трое іх родных дзяцей і яшчэ восем прыёмных. Родныя дзеці з маленства раслі ў атмасферы, дзе паняцце «іншы» не выклікае страху ці жалю. Для іх брат на інвалідным вазку быў такім жа звычайным членам сям’і, як і ўсе астатнія. Калі старэйшая дачка Марка і Лючыі вырасла і выйшла замуж, яна разам з мужам стварыла сямейны дом у суседнім горадзе.
Гісторыя другая. У пачатку 2000-х гадоў валанцёры супольнасці, якія па вечарах выходзілі на вуліцы Рыміні з тэрмасамі гарачай гарбаты, пазнаёміліся з маладой жанчынай з Усходняй Еўропы. Ёй абяцалі спакойную працу ў італьянскім гатэлі, але на месцы адабралі дакументы і прымусілі гандляваць сабой на вуліцы. Запалоханая, без ведання мовы і грошаў, яна не бачыла выйсця. Члены супольнасці не сталі чытаць ёй маралі. Яны проста прапанавалі: «У нас ёсць дом, дзе цябе ніхто не пакрыўдзіць і нічога не запатрабуе ўзамен». Жанчына пасялілася ў адным з сямейных дамоў. Першыя месяцы яна амаль не размаўляла, але паступова, удзельнічаючы ў звычайным хатнім жыцці — гатуючы вячэру, дапамагаючы па дому, адчуваючы, што ёй давяраюць, — яна пачала аднаўляцца. Супольнасць дапамагла ёй аднавіць дакументы, вывучыць мову і атрымаць прафесію. Праз некалькі гадоў жанчына выйшла замуж і пераехала, але дагэтуль называе той сямейны дом месцам, дзе яна нарадзілася нанова.
Гісторыя трэцяя. Не ўсе члены супольнасці жывуць у стацыянарных дамах. У пачатку 1990-х гадоў у рамках асацыяцыі ўзнікла «Аперацыя Галубка» — негвалтоўны міратворчы корпус. Яго валанцёры едуць у самыя гарачыя кропкі планеты: у зоны канфліктаў на Блізкім Усходзе, у Калумбіі, на Балканах, ва Украіну. Валанцёры не носяць зброі і не займаюцца палітыкай. Яны проста селяцца ў вёсках ці гарадскіх кварталах, якім пагражае небяспека, і жывуць побач з мясцовымі жыхарамі. Суправаджаюць дзяцей у школу праз небяспечныя зоны, дапамагаюць фермерам працаваць на палях і фіксуюць парушэнні правоў чалавека. Сам факт прысутнасці міжнародных назіральнікаў часта стрымлівае агрэсію і дае простым людзям адчуванне, што свет пра іх не забыўся.
Шлях фармацыі
Рашэнне адкрыць дзверы свайго дома для незнаёмых людзей нельга прыняць на адных толькі эмоцыях. Таму ў супольнасці існуе прадуманая сістэма фармацыі — духоўнай і практычнай падрыхтоўкі, якая дапамагае чалавеку распазнаць сваё пакліканне. У адрозненне ад некаторых іншых каталіцкіх рухаў, тут няма ўласных семінарый або закрытых навучальных устаноў: святары і семінарысты, якія належаць да супольнасці, вучацца ў звычайных дыяцэзіяльных семінарыях і падпарадкоўваюцца сваім біскупам.
Навучанне тут складаецца з некалькіх паслядоўных этапаў. Усё пачынаецца з першага знаёмства і валанцёрства, калі чалавек прыходзіць у бліжэйшы сямейны дом як сябар або памочнік. Ён удзельнічае ў побыце, далучаецца да супольных малітваў і паступова знаёміцца з рытмам жыцця супольнасці.
Калі чалавек адчувае жаданне застацца назаўсёды, наступае перыяд праверкі паклікання — абавязковы этап распазнавання, які доўжыцца ад аднаго да некалькіх гадоў. За кандыдатам замацоўваецца духоўны суправаджальнік і вопытныя члены супольнасці. У гэты час ён вывучае статут і спадчыну айца Арэстэ Бенцы, праходзіць спецыяльныя курсы па псіхалогіі, педагогіцы, працы з траўмай і вырашэнні канфліктаў, а таксама набывае досвед непасрэднага жыцця побач з патрабуючымі.
Пасля завяршэння фармацыі і станоўчага рашэння савета супольнасці адбываецца прыняцце абяцанняў жыць паводле яе статута. Спачатку абяцанні даюцца на год і штогод абнаўляюцца, а праз некалькі гадоў — назаўсёды. Аднак нават пасля гэтага фармацыя не спыняецца, бо дзейнічае сістэма пастаяннай падтрымкі ў «зонах». Усе сямейныя дамы аб’яднаны ў тэрытарыяльныя групы, і раз на тыдзень або раз на два тыдні дарослыя члены супольнасці збіраюцца разам, каб памаліцца, падзяліцца цяжкасцямі і падтрымаць адно аднаго.
Супольнасць Папы Яна XXIII працуе не толькі на ўзроўні прыватнай дапамогі, але і мяняе сістэму. Яна адной з першых у Еўропе пачала вызваляць жанчын з вулічнага рабства і дамаглася для іх прававой абароны ў Італіі. Для людзей з інваліднасцю пры супольнасці створаны дзясяткі майстэрняў і кааператываў, дзе яны працуюць і адчуваюць сваю годнасць. Акрамя таго, асацыяцыя мае кансультатыўны статус пры ААН і абараняе правы мігрантаў, людзей з інваліднасцю і мірныя ініцыятывы на міжнародным узроўні.
Духоўны падмурак
Для чалавека збоку такое жыццё можа падацца неверагодна цяжкім і нават немагчымым. Узяць у сваю сям’ю незнаёмага чалавека з цяжкай хваробай ці складаным мінулым, адмовіцца ад асабістага камфорту, дзяліць кожную хвіліну з іншымі — на гэта не хопіць звычайнага энтузіязму.
Самі члены супольнасці кажуць, што іх сакрэт не ў нейкай асаблівай сіле волі, а ў глыбокіх адносінах з Езусам. Для іх сустрэча з бедным, хворым ці адзінокім чалавекам — гэта літаральная сустрэча з Хрыстом, які сказаў у Евангеллі: «Тое, што вы зрабілі аднаму з гэтых братоў Маіх меншых, Мне зрабілі».
Дзень у кожным сямейным доме працяты малітвай: ранішняй, вячэрняй, чытаннем Святога Пісання. Важна, што ў супольнасці разам служаць людзі розных статусаў: шлюбныя пары, адзінокія свецкія мужчыны і жанчыны, кансэкраваныя асобы, а таксама дыяцэзіяльныя святары.
* * *
Супольнасць Папы Яна XXIII паказвае свету вельмі простую, але рэвалюцыйную альтэрнатыву. У эпоху індывідуалізму, калі людзі ўсё часцей зачыняюцца ў сваіх кватэрах і баяцца чужых праблем, удзельнікі супольнасці даказваюць, што адкрытасць не разбурае сям’ю, а робіць яе больш глыбокай і сапраўднай.
Не кожны можа адкрыць сямейны дом ці паехаць міратворцам у зону канфлікту. Але галоўны ўрок гэтай супольнасці даступны любому: чалавек, які апынуўся ў бядзе, патрабуе не проста грошай ці разавай дапамогі. Перш за ўсё яму патрэбны позірк, у якім чытаецца павага, цёплае слова і месца за агульным сталом, дзе шчыра скажуць: «Ты не лішні. Ты дома».
Крыніцы: